Türk Destanları Nelerdir? (Bütün Önemli Bilgiler)

Türk Destanları Nelerdir? (Bütün Önemli Bilgiler)

Genel Kültür Abdullah Ergün 998 Okunma

Türk Destanları Nelerdir?

Destan, dilimize Farsça’dan geçen bir kelimedir. Edebi metinler arasında milletlerin kahramanlıklarını, zafer ve faziletlerini anlatan destan, manzum hikayeler grubundadır.

Her milletin kendi destanı vardır ve Türkler de tarihleri boyunca birçok destan yazmışlardır. Göçebe ve savaşçı bir toplum olan Türklerin destanları bazen gerçek olayları, bazen de kurguları yansıtmıştır.

Türk destanlarına Çin, Bizans, İran ve Arap kaynaklarında dahi rastlanabilmektedir. Tarih araştırmacıları destanların milletlerin tarihleri hakkında ipuçları verdiğini çok iyi bildiğinden, araştırmalarda oldukça yol gösterici olduğunu belirtmişlerdir.

Türk destanlarına bakıldığında, İslamiyet öncesi ve İslamiyet sonrası olmak üzere iki ayrı dönemde incelenmektedir.

İslamiyet Öncesi Türk Destanları

M.Ö. 4000’li yıllarda başlayan ve XI. yüzyılda Türklerin İslamiyet’i kabul ettiği döneme kadar süren zaman diliminde bulunan sözlü ve yazılı edebiyat ürünleridir.

Uygur Destanları

  • Göç Destanı: Uygur Türklerinin göçlerini konu edinen göç destanı konusu, ulusal birliği koruyan tılsımın bozulmasıyla birlikte, yurtlarını terk etmeleri ve Güney Batı’ya göç etmelerini anlatır. Destanın konusu: Hulin dağındaki Tuğla ve Selenge ırmaklarının oradaki ağaca bir ışık iner. Halk bu ışığın bir şişkinlik oluşturduğunu izler ve ilahi ışık 9 ay 10 gün boyunca burada durur. Bir gün ağaç yarılır ve içinden 5 çocuk çıkar. Halk çocukları büyütür ve en küçük çocuk Buğu Han hükümdar olur. Yulug Tigin hakan olur ve Çinlilerle savaşa son vermek için oğlu Gali Tigin’i bir Çinli prensesle evlendirir. Çinlilerin prenses karşılığı Kutlu dağ isimli kayayı istemesi üzerine, kayayı almaya geldiklerinde etrafa ateş yayarlar. Kaya kızınca da üzerine sirke dökerler ve kaya parçalanır. Kaya Çin’e giderken memleketteki bütün kuşlar ve hayvanlar ağlar, Gali Tigin ölür ve memlekette kıtlık ve kuraklık çıkar. Türkler memleketleri terk etmek zorunda kalırlar.
  • Türeyiş Destanı: Türeyiş destanında ise, Büyük Hun hakanlarından biri, iki güzel kızının ancak ilahlarla evlenebileceğini düşünüyordu. Hakan kızlarını insanlardan uzak tutuyordu. Bu yüzden onları bir kuleye kapattı. İlahlara yalvararak kızlarıyla evlenmesi için ilahlara yakaran Hakan’a göre ilah bozkurt görünümünde geldi ve kızlarıyla evlendi. Dokuz-Oğuz-On Uygur adında birçok çocuk doğdu ve hepsinin sesi bozkurt sesine benzedi bu şekilde çoğaldılar.

Şu Destanı

M.Ö. 4.yy’da yaşadığı düşünülen Şu’nun aslı konusunda şüpheler giderilmemiştir. M.Ö. 330-327 yılları arasındaki olayları anlattığı düşünülen destanda, İskender’in Türk memleketlerini almak için harekete geçmesi anlatılır. O sırada Türkmenistan’da Şu isimli genç bir hükümdar vardı ve savaşmak yerine doğuya göç etmenin daha iyi olacağını düşünüyordu. 22 kişilik bir grupla giderken, İskender’in öncü grubunu bozguna uğrattılar ve daha sonra İskender ve Şu barışarak, bugünkü Şu şehrini yaratıp bir tılsım koydu.

Oğuz Kağan Destanı

Özgün nüshası Paris kütüphanesinde bulunan Oğuz Kağan Destanı, hükümdar Mete ile benzerlik göstermektedir. Ancak kurgusal olduğu düşünülmektedir. Oğuz Kağan isimli kahramanın hayatını anlatan bu destan, Ay Kağan’ın perilerden daha güzel bir erkek evladı oldu. Oğuz Kağan adı verilen bu çocuk annesinden ilk sütü emdikten sonra. Kırk gün sonra da büyüdü ve yürüdü. Ormanda canavar gergedanı öldürerek, kahraman oldu. Gün, Ay, Yıldız, Gök, Dağ ve Deniz isimli çocukları olan Oğuz Kağan, topraklarını genişletti ve daha sonra evlatları arasında pay etti.

Bozkurt Destanı

Herkesin en çok aşina olduğu Türk destanlarından olan Bozkurt destanı Türklerin bir savaşta yenilmesi sonucu tek birinin yaralı olarak kaldığı, daha sonra dişi kurt Asena’nın onu kurtarıp, Türklerin yeniden türediğini anlattığı destanlardan biridir. Bozkurt ve Ergenekon destanları Büyük Türk Destanının parçalarıdır ve Göktürk devrini konu alırlar. Bozkurt destanının bittiği yerde Ergenekon destanı başlamaktadır.

Ergenekon Destanı

Türklerin türeyişleri o kadar artmıştı ki, bulundukları yere sığmaz olmuşlardı. Çevrelerindeki demirden dağı eritip, yeni yurtlar arayan Türkler, Oğuz Kağan soyundan İlhan hükümdarlığında Moğollara savaş açması, büyük bir kıyamı da beraberinde getirdi. Bunun üzerinde herkesin ölmesi ve sadece İlhan ve ailesinin kalması sonucu kaçacak yer ararlarken, demir geçidi gören bir demirci burayı eritirlerse kurtulabileceklerini söyledi. Demiri eriterek kurtulan İlhan ve ailesi, daha sonra çoğalarak atalarının intikamını aldılar.

Her 21 Mart Ergenekon’dan çıkışın kutlandığı gün olan kutlanmaya başladı ve günümüzde de kutlanmaya devam etmektedir.

Yaratılış Destanı

Henüz yer ve gök yokken tanrı Ülgen’in uçsuz bucaksız sular üzerinde uçarken, artık yaratma zamanının geldiğini düşünmesi üzerine 6 günde dünyayı yaratması ve 7. günde uyuyakalması konu edinmiştir. İnsanı kilden yaratan Ülgen, daha sonra içine akıl üfledi ve onu kendine yakın yarattı. Ancak sonra içinde kıskançlık ve hırs olması nedeniyle başlarına May-tere’yi koydu ve onlara han yaptı.

Alp Er Tunga Destanı

Saka hükümdarı Alp-Er Tunga’nın yaptığı savaşları anlatan Alp Er Tunga destanı Firdevsi’nin Şehnamesine dayanmaktadır. Günümüze uzanan kaynaklar ortada yoktur. Divan-u Lügat ve Kutadgu Bilig’de destanla ilgili sagular yer almaktadır. Bazı kaynaklara göre Alp-Er Tunga Efrasiyab’dır. Turfan kentinde bulunan Bezegelik mabedinin duvarında da Alp Er Tunga’nın kanlı resmi bulunduğu bilinmektedir.

Edige Destanı

Altınordu Hanlığının Timurlularla savaşının anlatıldığı destanda Edige Mirza Bahadır’ın devletinin ayakta tutulması için yapılan savaşlar anlatılmaktadır.

İslamiyet Sonrası Türk Destanları

Müslümanlığın kabul edilmesinden sonraki destanlar, genelde dine çağrıyla ilgilidir. Bu destanların büyük bir kısmı gerçek tarihle uyumludur.

Saltuk Buğra Destanı

Rivayete göre Hz. Muhammet’e bir atlı görünür ve Cebrail’e onun peygamber olup olmadığını sorar. Cebrail ise, “o İslam dinini yayacak olan kişidir” der ve Muhammed yaşamı boyunca ona dua eder. Asırlar sonra Kaşgar sultanının oğlu olarak dünyaya gelen Saltuk Buğra Han, ömrü boyunca Müslümanlığı yaymak için çalışır.

Karahanlı Saltuk Buğra Han 97 yaşında vefat edene kadar İslam dininin yayılması için çalışmıştır ve Türklere İslam dinini öğretmiştir.

Manas Destanı

400 bin farklı mısrası olan Manas Destanı hala önemlidir. Dönemin ünlü Türkoloğu Wilhelm Radloff, Kırgızistan’ın Sarı Bağış boyuna mensup bir Manasçıdan aldığı bilgilerle ilk derlemeyi yaptı.  Bu derleme yedi bölümlük Manas Destanı, toplam 11 bin 454 mısradan oluşmaktadır. Manasçılar 16 bin mısra okumaktadır.

Battal Gazi Destanı

Bir Arap savaşçısı olan Battal Gazi’nin kahramanlıklarını anlatan destan, Müslümanlığın yayılmasından sonra ortaya çıkan Arap-Türk savaşlarını anlatmaktadır. Bu dönemde çok sayıda destan yazılmıştır ve her kültür kendine göre destanı yorumlamıştır. Arap, Fars ve Türklerin ortak kültür eseridir.

Danişmendname Destanı

Battal Gazi destanını devamı olarak yazılan Danışmendname destanı da aynı olayları anlatan ve 12. ve 13. yüzyıldaki olayları anlatan destanlardan biridir. Bu destan, uzun süre tarih kitabı olarak görülmüştür.

Dede Korkut Destanı

100 Temel Eser arasında görülen Dede Korkut Hikayeleri’nden oluşan destan, Oğuz Türklerine dair bilinen en eski kaynaktır. Dede Korkut, keramet sahibi olduğuna inanılan bir müneccimdir ve onun anlattığı hikayeler konu edinmiştir.

Genç Osman Destanı

Yeniçeri Osman’ın kahramanlıklarının anlatıldığı eser, 17.yy’da Kayıkçı Kul Mustafa tarafından yazılmıştır.

Köroğlu Destanı

Kurgusal bir karakter olan Köroğlu ve Bolu beyinin mücadelelerinin anlatıldığı eser, birçok sinema filmine de konu edinmiştir.

Kuva-yi Milliye Destanı

Nazım Hikmet tarafından yazılan en önemli eserlerden olan ve tiyatroya defalarca sahnelene Kuva-yi Milliye Destanı 1941’de tamamlanmıştır. Kurtuluş Savaşı yılları anlatılmaktadır.

Çanakkale Destanı

Fazıl Hüsnü Dağlarca tarafından Çanakkale Zaferi’nin 50. yıldönümünde ilk kez yayınlanan şiirlerinden oluşan destandır.

Sosyal Ağlarda Paylaş

Abdullah Ergün {Abdullah Ergün}

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kaçak iddaa